Popiół i diament (1958)

Ostatni dzień wojny i pierwszy dzień nowego porządku. Maciek Chełmicki ma zastrzelić sekretarza partii, ale najpierw poznaje barmankę Krystynę — i przez jedną noc zaczyna się zastanawiać, czy da się żyć inaczej.

Rola Zbigniewa Cybulskiego w ciemnych okularach zdefiniowała powojenne polskie kino i uczyniła z niego postać porównywaną do Jamesa Deana. Wajda przemyca w filmie znacznie więcej, niż pozwalała ówczesna cenzura: kieliszki zapalone za poległych, scena śmierci wśród prześcieradeł, finał na wysypisku śmieci.

Film oficjalnie zgodny z linią władzy, w praktyce czytany przez widownię dokładnie odwrotnie — i to jest jego największe osiągnięcie. Adaptacja powieści Jerzego Andrzejewskiego.